SỞ HỮU & HOÀI NGHI

Khi sự chiếm hữu của người đi trước trở thành rào cản của tương lai ngành trà.

Trong nhiều thập niên, ngành trà Việt Nam được dẫn dắt bởi một thế hệ đi trước từng là những người mở đường. Họ tích lũy đất đai, vùng nguyên liệu, kinh nghiệm, uy tín và quyền định nghĩa thế nào là “trà đúng”, “làm nghề đúng”. Sự tích lũy ấy, trong bối cảnh lịch sử của họ, là cần thiết và chính đáng. Không có họ, ngành trà khó có được nền móng ban đầu.

Nhưng vấn đề nảy sinh khi sự tích lũy ấy kéo dài quá lâu, chiếm giữ quá nhiều, đến mức không còn khoảng trống cho người đi sâu. Khi mọi không gian thử nghiệm đều đã bị lấp kín bởi quyền sở hữu, thẩm quyền và nỗi sợ mất vị thế, thì thế hệ kế tiếp dù có năng lực cũng chỉ có thể đứng ngoài rìa, hoặc buộc phải đi theo những lối mòn đã cũ.

Từ đây hình thành một đặc điểm nguy hiểm: tư duy bảo thủ khó thay đổi của người đi trước. Không phải vì họ kém trí tuệ, mà vì họ đã thành công trong một thời thế khác. Chính thành công ấy tạo ra niềm tin rằng những gì từng đúng sẽ tiếp tục đúng. Nhưng lịch sử phát triển chưa bao giờ vận hành như vậy. Người đi trước, trong rất nhiều trường hợp, là anh hùng được tạo nên bởi thời thế, chứ không phải bởi khả năng thích ứng vô hạn.

Xã hội hiện đại vận hành trên những trục hoàn toàn khác: hội nhập quốc tế, tiêu chuẩn chất lượng toàn cầu, chuỗi giá trị sâu, thương hiệu, câu chuyện, tri thức liên ngành và khả năng kết nối xuyên biên giới. Trong bối cảnh đó, nhiều mô hình, tư duy và cách làm của người đi trước không còn phù hợp. Nhưng thay vì thừa nhận sự thay đổi ấy, không ít người chọn cách cố thủ, lấy truyền thống làm lá chắn, lấy kinh nghiệm làm hàng rào.

Trong khi đó, thế hệ trẻ bước vào ngành trà hôm nay mang theo một nguồn lực hoàn toàn khác: năng động hơn, có tri thức mới, tiếp cận công nghệ, hiểu thị trường quốc tế và có khả năng kết nối toàn cầu. Họ không thiếu khát vọng đi sâu vào nghề, cũng không thiếu năng lực để nâng ngành trà lên một tầng giá trị mới. Điều họ thiếu không phải là ý chí, mà là quyền được sáng tạo.

Thực tế, người trẻ thường bị buộc phải làm theo sự áp đặt của người đi trước, thay vì được trao quyền thử nghiệm. Sáng tạo bị xem là liều lĩnh. Đổi mới bị xem là phá vỡ trật tự. Sai lầm không được coi là học phí, mà là lỗi không thể chấp nhận. Trong môi trường như vậy, người trẻ hoặc buộc phải thu mình, hoặc rời bỏ ngành, hoặc chấp nhận trở thành bản sao mờ nhạt của thế hệ trước.

Sự cố thủ này không chỉ làm thui chột cá nhân, mà còn trở thành rào cản trực tiếp cho sự phát triển của toàn ngành. Khi thế hệ trẻ không có không gian để lớn lên, ngành trà sẽ không có lực lượng kế thừa đúng nghĩa. Và khi không có người kế thừa đủ tầm, ngành buộc phải chọn con đường dễ nhất: làm nhiều, làm rẻ, cung cấp nguyên liệu thô.

Đây chính là vòng lặp nguy hiểm mà ngành trà Việt Nam đang mắc kẹt. Sở hữu quá nhiều vùng nguyên liệu, nhưng không tạo ra được giá trị tương xứng. Có sản lượng, nhưng thiếu chiều sâu. Có đất, có chè, nhưng thiếu tri thức nghề, thiếu liên kết giữa quá khứ – hiện tại – tương lai, và thiếu kết nối với thế giới. Khi giá trị không được tạo ra, sự cạnh tranh chỉ còn lại ở giá rẻ, và ngành trà tự đẩy mình xuống vị trí thấp nhất trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Sở hữu nhiều mà không tạo được giá trị, về bản chất, là một dạng thất bại. Và thất bại ấy kéo theo một trạng thái tâm lý kéo dài: hoài nghi, sợ hãi và cuối cùng là cô độc. Người giữ nhiều nhất lại thường là người lo mất nhiều nhất. Niềm tin dần thu hẹp. Mọi thứ mới mẻ đều bị nghi ngờ. Mọi thế hệ sau đều bị nhìn bằng ánh mắt đề phòng.

Nhưng không một ngành nghề nào có thể sống lâu trong trạng thái phòng thủ. Trà là sinh mệnh của thời gian, của chuyển hóa và của trao truyền. Khi dòng chảy ấy bị chặn lại bởi sự chiếm hữu quá mức, ngành trà không chết ngay. Nó chỉ chậm lại, già đi, và dần đánh mất khả năng tái sinh.

Hoài nghi, trong bối cảnh này, không còn là điểm yếu. Hoài nghi chính mình là điều kiện tối thiểu để ngành trà có cơ hội bước tiếp. Hoài nghi để phân biệt đâu là giá trị cần gìn giữ, đâu là cái tôi cần buông bỏ. Hoài nghi để hiểu rằng quyền lực chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ cho sự sống chung của ngành, chứ không phải cho sự an toàn của một thế hệ.

Một ngành trà trưởng thành không phải là ngành có nhiều người nắm giữ nhất, mà là ngành tạo ra được nhiều con đường nhất cho thế hệ kế tiếp. Khi người đi trước đủ can đảm lùi lại có ý thức, khoảng trống sẽ xuất hiện. Và chính trong khoảng trống ấy, sự sáng tạo, kế thừa và giá trị mới có cơ hội hình thành.

Nếu không, ngành trà sẽ tiếp tục sở hữu rất nhiều… nhưng luôn sống trong hoài nghi, sợ hãi, và cô độc – giữa chính những gì mình đang nắm giữ.